Oddychanie przez nos — wpływ na sen, koncentrację i zdrowie
| Dlaczego tor oddychania ma znaczenie dla zdrowia?
Oddychanie jest czynnością wykonywaną około 20 tysięcy razy na dobę, najczęściej całkowicie automatycznie. Tor, którym powietrze trafia do dróg oddechowych, czyli przez nos albo przez usta, bywa uznawany za szczegół bez znaczenia klinicznego. Tymczasem przewlekłe oddychanie przez usta wiąże się z gorszą jakością snu, częstszymi infekcjami górnych dróg oddechowych, chorobami jamy ustnej, a u dzieci również z nieprawidłowym rozwojem twarzoczaszki i zgryzu.
W większości przypadków oddychanie przez usta nie jest nawykiem, lecz objawem niedrożności nosa. Z tego powodu wymaga ono diagnostyki laryngologicznej, a nie prób samodzielnego korygowania.
| Funkcje jamy nosowej
Jama nosowa pełni szereg funkcji, których jama ustna nie jest w stanie zastąpić.
- Oczyszczanie powietrza. Błona śluzowa nosa pokryta jest nabłonkiem migawkowym, którego rzęski nieustannie przesuwają warstwę śluzu wraz z zatrzymanymi w niej cząstkami kurzu, alergenami i drobnoustrojami w kierunku gardła. Jest to pierwsza linia obrony przed zakażeniami.
- Ogrzewanie i nawilżanie powietrza. Powietrze przechodzące przez nos zostaje podgrzane i nasycone parą wodną, dzięki czemu nie podrażnia błony śluzowej oskrzeli. Ma to szczególne znaczenie w okresie jesienno-zimowym oraz u osób chorujących na astmę.
- Regulacja przepływu powietrza. Nos odpowiada za około połowę oporu całych dróg oddechowych. Opór ten spowalnia i pogłębia oddech oraz sprzyja angażowaniu przepony zamiast górnej części klatki piersiowej.
- Produkcja tlenku azotu. W zatokach przynosowych powstaje niewielka, lecz stała ilość tlenku azotu, który przy każdym wdechu przez nos przedostaje się do płuc.
- Funkcja immunologiczna. Błona śluzowa nosa zawiera tkankę limfatyczną uczestniczącą w miejscowej odpowiedzi odpornościowej.
| Tlenek azotu i jego rola w oddychaniu
Tlenek azotu wytwarzany w zatokach przynosowych rozszerza drobne oskrzela oraz naczynia płucne, poprawiając dopasowanie wentylacji do przepływu krwi w płucach. Dzięki temu wdychane powietrze jest wykorzystywane efektywniej. Tlenek azotu wykazuje ponadto działanie przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe oraz wspomaga ruch rzęsek błony śluzowej.
Oddychanie przez usta całkowicie pomija ten mechanizm. Warto jednak zaznaczyć, że korzyści z tlenku azotu pochodzącego z zatok dotyczą przede wszystkim płuc. Rozpowszechniona w internecie teza o bezpośrednim wpływie tej cząsteczki na ukrwienie mózgu nie znajduje potwierdzenia w badaniach.
| Wpływ oddychania przez nos na czynność mózgu
Badania z zastosowaniem wewnątrzczaszkowego zapisu czynności elektrycznej mózgu wykazały, że rytm oddechu prowadzonego przez nos synchronizuje się z falami mózgowymi w hipokampie i ciele migdałowatym, czyli w strukturach odpowiedzialnych za pamięć i emocje. Zjawisko to wyraźnie słabnie w momencie przejścia na oddychanie przez usta. W części behawioralnej badań bodźce prezentowane w fazie wdechu przez nos były rozpoznawane szybciej i lepiej zapamiętywane.
Wyniki te wymagają ostrożnej interpretacji. Obserwowane różnice są subtelne i dotyczą warunków laboratoryjnych. Nie wykazano, aby sama zmiana toru oddychania trwale poprawiała pamięć czy koncentrację u osób zdrowych.
Znaczenie kliniczne ma natomiast sytuacja odwrotna. Przewlekła niedrożność nosa oznacza gorsze warunki pracy organizmu przez całą dobę, również w nocy, a szybki i płytki oddech przez usta prowadzi do nadmiernego wydalania dwutlenku węgla. Skutkiem tego jest skurcz naczyń mózgowych, który może odpowiadać za uczucie zamglenia umysłowego, zawroty głowy i trudności z utrzymaniem uwagi, zwłaszcza w sytuacjach napięcia emocjonalnego.
| Oddychanie a układ nerwowy i reakcja na stres
Wolne oddychanie przeponowe, w tempie około sześciu oddechów na minutę, pobudza nerw błędny, obniża częstość akcji serca oraz ciśnienie tętnicze i sprzyja wyciszeniu. Oddech szybki i płytki, prowadzony górną częścią klatki piersiowej oraz przez usta, stanowi natomiast typowy element reakcji stresowej. Utrwalony wzorzec tego rodzaju może podtrzymywać stan napięcia również wtedy, gdy nie występuje realny czynnik stresowy.
Sam nos nie działa uspokajająco. Ułatwia jednak utrzymanie spokojnego wzorca oddechowego, ponieważ fizjologicznie spowalnia przepływ powietrza.
| Oddychanie nosem a metabolizm i masa ciała
W przekazie internetowym często pojawia się twierdzenie, że oddychanie przez nos przyspiesza spalanie tkanki tłuszczowej. Jest to uproszczenie, które nie znajduje potwierdzenia w badaniach klinicznych.
Potwierdzone naukowo pozostają następujące zależności:
- utlenianie kwasów tłuszczowych wymaga stałej obecności tlenu, a oddychanie nosowe poprawia jego wykorzystanie,
- osoby trenujące przez dłuższy czas wyłącznie z zamkniętymi ustami osiągają porównywalną wydolność maksymalną przy lepszej ekonomii oddechu i mniejszym koszcie tlenowym danego obciążenia,
- przewlekłe pobudzenie układu współczulnego i podwyższone stężenie kortyzolu sprzyjają odkładaniu tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha oraz insulinooporności.
Nie wykazano natomiast, aby sama zmiana toru oddychania powodowała redukcję masy ciała. Rzeczywisty i dobrze udokumentowany wpływ na metabolizm ma jakość snu, a ta zależy w dużym stopniu od drożności nosa.
| Znaczenie drożności nosa dla jakości snu
Niedrożność nosa wymusza oddychanie przez usta w porze nocnej. Sprzyja to chrapaniu, wysychaniu błony śluzowej gardła, wybudzeniom oraz spłyceniu snu.
Zaburzenia snu wpływają bezpośrednio na gospodarkę hormonalną. Skrócenie i fragmentacja snu obniżają stężenie leptyny, czyli hormonu sytości, oraz podwyższają stężenie greliny, czyli hormonu głodu. Skutkiem jest zwiększone łaknienie następnego dnia, szczególnie na produkty wysokokaloryczne, oraz gorsza kontrola stężenia glukozy. Ograniczenie snu głębokiego zmniejsza ponadto nocne wydzielanie hormonu wzrostu, istotnego dla procesów regeneracji.
Wymaga podkreślenia jedna kwestia, rzadko poruszana w tekstach popularnych. Niedrożność nosa sprzyja obturacyjnemu bezdechowi sennemu, jednak nie jest jego główną przyczyną. Operacja przegrody nosowej lub plastyka małżowin nosowych zwykle wyraźnie poprawia komfort snu, samopoczucie w ciągu dnia oraz tolerancję leczenia aparatem CPAP, natomiast sama w sobie najczęściej nie prowadzi do ustąpienia bezdechu. Jeżeli chrapaniu towarzyszą przerwy w oddychaniu i nadmierna senność dzienna, konieczne jest wykonanie badania snu.
| Następstwa przewlekłego oddychania przez usta
Zdrowie jamy ustnej. Wysuszenie błony śluzowej ogranicza ochronne, buforujące i przeciwbakteryjne działanie śliny. Zwiększa to ryzyko próchnicy, zapalenia dziąseł oraz nieprzyjemnego zapachu z ust.
Rozwój twarzoczaszki u dzieci. U dzieci przewlekle oddychających przez usta, najczęściej z powodu przerostu migdałka gardłowego lub alergicznego nieżytu nosa, częściej obserwuje się wąskie i wysoko wysklepione podniebienie, wady zgryzu oraz wydłużenie dolnego piętra twarzy. Jest to jeden z powodów, dla których nie należy odkładać konsultacji laryngologicznej.
Częstsze zakażenia. Pominięcie filtracji, nawilżania i ogrzewania powietrza osłabia miejscową odporność górnych dróg oddechowych.
Zaburzenia mowy i połykania. U dzieci przewlekła niedrożność nosa może wtórnie wpływać na artykulację, sposób połykania oraz ustawienie języka.
| Przyczyny niedrożności nosa
Do najczęstszych przyczyn utrudnionego oddychania przez nos należą:
- alergiczny nieżyt nosa,
- skrzywienie przegrody nosowej,
- przerost małżowin nosowych dolnych,
- przerost migdałka gardłowego u dzieci,
- przewlekłe zapalenie zatok przynosowych,
- polipy nosa,
- niealergiczny nieżyt nosa, w tym polekowy, związany z długotrwałym stosowaniem kropli obkurczających,
- następstwa urazów nosa.
Większość tych stanów poddaje się skutecznemu leczeniu, zachowawczemu albo operacyjnemu.
| Kiedy należy zgłosić się do laryngologa
Konsultacja laryngologiczna jest wskazana, jeżeli u osoby dorosłej lub u dziecka występują:
- stała lub nawracająca niedrożność nosa,
- oddychanie przez usta, zwłaszcza podczas snu,
- głośne chrapanie, a w szczególności chrapanie z przerwami w oddychaniu,
- nadmierna senność w ciągu dnia, poranne bóle głowy, uczucie niewyspania mimo odpowiedniej długości snu,
- suchość w jamie ustnej po przebudzeniu,
- przewlekły katar lub spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła,
- zaburzenia węchu,
- nawracające infekcje zatok przynosowych,
- u dzieci: mowa nosowa, niespokojny sen, trudności z koncentracją, nawracające zapalenia uszu, podejrzenie niedosłuchu.
Pilniejszej oceny wymagają pacjenci z podejrzeniem obturacyjnego bezdechu sennego oraz dzieci z objawami zaburzeń oddychania podczas snu.
| Diagnostyka niedrożności nosa
Podstawą postępowania jest dokładny wywiad oraz badanie laryngologiczne. W zależności od obrazu klinicznego diagnostyka może obejmować:
- badanie endoskopowe jam nosa i nosogardła,
- ocenę wielkości migdałka gardłowego u dzieci,
- ocenę drożności nosa,
- diagnostykę alergologiczną,
- badanie słuchu i tympanometrię w przypadku współistniejących objawów usznych,
- badanie obrazowe zatok przynosowych w uzasadnionych przypadkach,
- badanie snu przy podejrzeniu obturacyjnego bezdechu sennego.
Badanie endoskopowe ma szczególne znaczenie, ponieważ pozwala ocenić struktury niedostępne w badaniu wziernikowym, w tym tylne odcinki jam nosa, nozdrza tylne oraz nosogardło.
| Zalecenia praktyczne
W codziennym postępowaniu warto uwzględnić kilka prostych zasad:
- świadome utrzymywanie oddychania przez nos w ciągu dnia, zwłaszcza podczas pracy wymagającej skupienia,
- ćwiczenie spokojnego, przeponowego oddechu jako element radzenia sobie z napięciem,
- stopniowe wprowadzanie oddychania przez nos podczas wysiłku o niskiej i umiarkowanej intensywności, przy zachowaniu swobodnego przejścia na oddech ustny przy dużym obciążeniu,
- regularne oczyszczanie nosa roztworem soli fizjologicznej lub wody morskiej,
- stosowanie leków donosowych zgodnie z zaleceniem lekarza w przypadku alergicznego nieżytu nosa,
- unikanie długotrwałego stosowania kropli obkurczających błonę śluzową nosa.
Odrębnego komentarza wymaga popularna metoda oklejania ust taśmą na noc. Nie ma ona potwierdzonej skuteczności, a przy nierozpoznanym bezdechu sennym, niedrożnym nosie oraz u dzieci może być niebezpieczna. Nie należy jej stosować bez wcześniejszej oceny laryngologicznej.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Nie zawsze, jednak zawsze wymaga wyjaśnienia przyczyny. Okresowe oddychanie przez usta w przebiegu infekcji jest zjawiskiem naturalnym. Utrwalone oddychanie przez usta, szczególnie w porze nocnej, wskazuje zwykle na niedrożność nosa i stanowi wskazanie do konsultacji laryngologicznej.
Nie ma badań potwierdzających, że sama zmiana toru oddychania prowadzi do redukcji masy ciała. Udokumentowany jest natomiast związek między jakością snu a regulacją apetytu i gospodarką węglowodanową, a jakość snu zależy między innymi od drożności nosa.
Zwykle nie prowadzi do ustąpienia bezdechu. Poprawia natomiast drożność nosa, komfort snu, samopoczucie w ciągu dnia oraz tolerancję leczenia aparatem CPAP. Kwalifikacja wymaga wcześniejszego badania snu.
Nie. Decyzja zależy od nasilenia objawów, wyniku badania endoskopowego oraz skuteczności leczenia zachowawczego. U części dzieci wystarczające jest leczenie alergicznego nieżytu nosa i regularna toaleta nosa.
Nie przyniesie to efektu. Przy niedrożności nosa ćwiczenia oddechowe nie zastąpią leczenia przyczynowego. W pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie i usunięcie przyczyny niedrożności.
Nie. Chrapanie może występować bez bezdechów. Niepokojące są chrapanie z obserwowanymi przerwami w oddychaniu, nadmierna senność dzienna, poranne bóle głowy oraz nadciśnienie tętnicze trudne do kontroli. W takich sytuacjach wskazane jest badanie snu.
Diagnostyka i leczenie niedrożności nosa w Centrum Medycznym Remedic
W Centrum Medycznym Remedic prowadzona jest kompleksowa diagnostyka przyczyn upośledzonej drożności nosa u dzieci i dorosłych. Podczas wizyty lekarz przeprowadza szczegółowy wywiad, ocenia objawy oraz wykonuje badanie laryngologiczne, w razie potrzeby uzupełnione o endoskopową ocenę jam nosa i nosogardła.
Dysponujemy nowoczesnym, giętkim wideoendoskopem, który umożliwia precyzyjną i komfortową ocenę nosogardła, w tym wielkości migdałka gardłowego u najmłodszych pacjentów. Na podstawie wyniku badania ustalany jest indywidualny plan postępowania, obejmujący leczenie zachowawcze albo kwalifikację do leczenia operacyjnego.
