Test HPV HR – nowy standard profilaktyki raka szyjki macicy
| Test HPV HR zamiast klasycznej cytologii – ważna zmiana w profilaktyce raka szyjki macicy
Profilaktyka raka szyjki macicy w Polsce istotnie się zmieniła. Od 1 sierpnia 2026 roku podstawowym badaniem wykonywanym w ramach Programu Profilaktyki Raka Szyjki Macicy finansowanego przez NFZ jest test molekularny HPV HR z genotypowaniem. Tym samym klasyczna cytologia przestała być podstawowym badaniem przesiewowym w tym programie.
Zmiana nie jest jedynie techniczną modyfikacją sposobu wykonywania badań. Oznacza inne podejście do profilaktyki: zamiast poszukiwać przede wszystkim komórek, które już uległy nieprawidłowym zmianom, badanie pozwala wcześniej wykryć jeden z najważniejszych czynników odpowiedzialnych za rozwój raka szyjki macicy – zakażenie wysokoonkogennym typem wirusa brodawczaka ludzkiego HPV.
Polskie badanie obejmujące ponad 33 tysiące kobiet wykazało, że screening oparty na HPV pozwalał wykryć niemal dwukrotnie więcej zmian śródnabłonkowych stopnia CIN2 lub wyższego niż screening oparty na cytologii. Wyniki opublikowano w 2026 roku w „The Lancet Regional Health – Europe”.
Jednocześnie dodatni wynik HPV HR nie oznacza rozpoznania raka. Zakażenie HPV jest bardzo częste, a większość infekcji zostaje samoistnie opanowana przez układ odpornościowy. Znaczenie ma przede wszystkim zakażenie przetrwałe, szczególnie wysoko onkogennymi typami wirusa.
.
| Czym jest HPV i co oznacza HPV HR?
HPV, czyli Human Papillomavirus – wirus brodawczaka ludzkiego – to duża grupa wirusów zakażających skórę i błony śluzowe. Zakażenie HPV jest jednym z najczęstszych zakażeń przenoszonych podczas kontaktów seksualnych. Może dojść do niego również poprzez bezpośredni kontakt skóry i błon śluzowych okolic intymnych, dlatego pełna penetracja nie jest konieczna do transmisji wirusa.
Znanych jest wiele typów HPV. Z klinicznego punktu widzenia szczególne znaczenie ma podział na typy o niskim i wysokim potencjale onkogennym.
HPV HR – high risk HPV – oznacza grupę typów wirusa o wysokim ryzyku onkogennym. Przewlekłe zakażenie niektórymi z nich może prowadzić do powstawania zmian przednowotworowych, a następnie – u części nieleczonych pacjentek – do raka szyjki macicy.
Szczególne znaczenie mają typy HPV 16 i HPV 18, dlatego nowy program profilaktyczny przewiduje ich genotypowanie. Wynik wskazujący na obecność jednego z tych typów wpływa na dalszy sposób postępowania diagnostycznego.
Związek HPV z rakiem szyjki macicy jest bardzo silny. Według Światowej Organizacji Zdrowia niemal wszystkie przypadki tego nowotworu są związane z zakażeniem onkogennymi typami HPV. Kluczowe znaczenie ma jednak przetrwałe zakażenie, a nie sam fakt jednorazowego wykrycia wirusa.
.
| Dodatni wynik HPV HR nie oznacza raka
To jedna z najważniejszych informacji dla pacjentek otrzymujących nieprawidłowy wynik badania.
HPV HR dodatni ≠ rak szyjki macicy
Dodatni wynik oznacza, że w pobranym materiale wykryto materiał genetyczny jednego lub kilku typów HPV zaliczanych do grupy wysokiego ryzyka onkologicznego.
HPV jest wirusem bardzo powszechnym. U większości osób układ odpornościowy eliminuje lub skutecznie kontroluje infekcję bez jakiegokolwiek leczenia i bez powstania zmian przednowotworowych. Problem pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy zakażenie wysokoonkogennym HPV utrzymuje się przez dłuższy czas.
Proces prowadzący od przewlekłego zakażenia HPV poprzez zmiany przednowotworowe do raka szyjki macicy zwykle trwa wiele lat. Właśnie dlatego odpowiednio prowadzony screening daje możliwość wykrycia zagrożenia na długo przed powstaniem nowotworu inwazyjnego.
Dodatniego wyniku nie należy więc ani bagatelizować, ani traktować jako rozpoznania choroby nowotworowej. Jest to sygnał do dalszego postępowania zgodnie z określonym algorytmem.
.
| Cytologia płynna LBC – kiedy jest wykonywana?
W ramach nowego programu materiał z szyjki macicy pobierany jest do specjalnego podłoża płynnego.
Najpierw wykonywany jest test molekularny HPV HR.
Jeżeli wynik jest ujemny, nie ma potrzeby wykonywania cytologii z tej próbki.
Jeżeli natomiast wynik HPV HR jest dodatni, z tego samego pobranego materiału wykonuje się cytologię na podłożu płynnym – LBC (Liquid Based Cytology). Pacjentka nie musi w tym celu ponownie zgłaszać się na pobranie wymazu.
Pozwala to połączyć informację o obecności wirusa z oceną wyglądu komórek szyjki macicy i zdecydować, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.
.
| Dlaczego HPV 16 i HPV 18 są szczególnie ważne?
Nie wszystkie wysokoonkogenne typy HPV wiążą się z jednakowym ryzykiem.
Szczególną rolę odgrywają HPV 16 oraz HPV 18. Z tego powodu obowiązujący w Polsce screening obejmuje ich genotypowanie.
Jeżeli u pacjentki zostanie wykryty HPV 16 lub HPV 18, zgodnie z aktualnym algorytmem programu kierowana jest ona do pogłębionej diagnostyki – kolposkopii lub kolposkopii z celowanym pobraniem materiału do badania histopatologicznego – niezależnie od wyniku cytologii LBC.
Nie oznacza to ponownie, że obecność HPV 16 lub 18 jest równoznaczna z chorobą nowotworową. Oznacza natomiast wyższe ryzyko, które uzasadnia dokładniejszą ocenę szyjki macicy.
.
| Czym jest kolposkopia?
Kolposkopia jest badaniem pozwalającym lekarzowi obejrzeć szyjkę macicy w dużym powiększeniu przy użyciu specjalnego urządzenia optycznego – kolposkopu.
Podczas badania oceniany jest wygląd nabłonka szyjki macicy oraz jego reakcja po zastosowaniu odpowiednich odczynników. Pozwala to zlokalizować obszary mogące odpowiadać zmianom przednowotworowym.
Jeżeli lekarz stwierdzi podejrzany obszar, może pobrać z niego niewielki wycinek do badania histopatologicznego. To właśnie badanie histopatologiczne pozwala ostatecznie określić charakter i stopień zaawansowania stwierdzonych zmian.
Nie każda pacjentka z dodatnim HPV wymaga natychmiastowego pobrania wycinków. Zakres diagnostyki zależy od genotypu HPV, wyniku LBC, obrazu kolposkopowego oraz wcześniejszych wyników badań.
.
| Co oznaczają CIN1, CIN2 i CIN3?
W przypadku pobrania wycinków wynik histopatologiczny może zawierać określenia takie jak CIN1, CIN2 lub CIN3.
CIN oznacza cervical intraepithelial neoplasia, czyli śródnabłonkową neoplazję szyjki macicy.
CIN1 odpowiada zmianom małego stopnia. Wiele takich zmian może samoistnie ustępować, dlatego w odpowiednich sytuacjach stosuje się obserwację i kontrolę.
CIN2 i CIN3 oznaczają zmiany większego stopnia, które wiążą się z większym ryzykiem progresji i wymagają odpowiedniego postępowania ustalonego przez ginekologa.
Ważne jest jednak, że CIN nie jest tym samym co rak szyjki macicy. Są to zmiany przednowotworowe, których odpowiednie wykrycie i leczenie ma właśnie zapobiec rozwojowi nowotworu inwazyjnego.
.
| Dlaczego test HPV HR jest skuteczniejszy od klasycznej cytologii?
Klasyczna cytologia przez dziesięciolecia była podstawą profilaktyki raka szyjki macicy i dzięki regularnym badaniom pozwoliła uratować zdrowie wielu kobiet.
Badania wykazały jednak, że screening oparty na HPV HR pozwala wcześniej i z większą czułością identyfikować pacjentki zagrożone rozwojem zmian przednowotworowych.
W dużym polskim randomizowanym badaniu obejmującym ponad 33 tysiące kobiet zmiany CIN2 lub wyższego stopnia wykryto u 0,82% kobiet badanych w schemacie HPV i 0,42% kobiet badanych cytologicznie. Oznacza to niemal dwukrotnie większą wykrywalność istotnych zmian przednowotworowych w grupie screeningu HPV.
Większa czułość badania pozwala również bezpiecznie wydłużyć odstęp pomiędzy badaniami u kobiet z wynikiem HPV HR ujemnym.
.
| Czy klasyczna cytologia nie jest już potrzebna?
Od 1 sierpnia 2026 roku klasyczna cytologia została zastąpiona testem HPV HR jako podstawowym badaniem przesiewowym w programie NFZ.
Cytologia pozostaje jednak ważnym narzędziem diagnostycznym. W nowym schemacie wykorzystuje się przede wszystkim cytologię na podłożu płynnym LBC jako badanie wykonywane po dodatnim wyniku HPV HR.
Badania cytologiczne mogą być również zlecane poza programem przesiewowym w określonych sytuacjach klinicznych. Decyzję o rodzaju i częstotliwości badań należy więc dostosować do wieku pacjentki, dotychczasowych wyników, przebytych zmian szyjki macicy oraz innych czynników ryzyka.
.
| Czy można mieć HPV przez wiele lat i o tym nie wiedzieć?
Tak. Zakażenie HPV najczęściej nie daje żadnych objawów.
Pacjentka może czuć się całkowicie zdrowa i mieć prawidłowy obraz szyjki macicy w rutynowym badaniu ginekologicznym. Niektóre infekcje ustępują po kilku czy kilkunastu miesiącach, inne mogą przetrwać znacznie dłużej.
Wykrycie HPV nie pozwala również wiarygodnie określić momentu zakażenia. Dodatni wynik uzyskany obecnie nie musi oznaczać niedawnego kontaktu z wirusem.
Dlatego test HPV nie powinien być traktowany jako badanie mające określać moment zakażenia czy jego źródło. Jego rolą w profilaktyce raka szyjki macicy jest identyfikacja pacjentek wymagających dokładniejszego nadzoru.
.
| Czy zakażenie HPV można wyleczyć?
Nie istnieje lek, który rutynowo stosuje się w celu bezpośredniego „usunięcia” HPV z organizmu.
U większości osób układ immunologiczny sam skutecznie kontroluje zakażenie. Leczenie dotyczy przede wszystkim zmian wywołanych przez HPV, jeśli takie się pojawią.
Dlatego w przypadku dodatniego HPV najważniejsze jest przestrzeganie zaleconych terminów badań kontrolnych. Pozwala to stwierdzić, czy zakażenie ustąpiło, czy utrzymuje się oraz czy pojawiły się zmiany wymagające dalszej diagnostyki lub leczenia.
.
| Czy prezerwatywa chroni przed HPV?
Prezerwatywa zmniejsza ryzyko zakażenia HPV, ale nie eliminuje go całkowicie.
Wirus może znajdować się również na skórze okolic intymnych nieobjętej prezerwatywą i przenosić się poprzez bezpośredni kontakt skóry lub błon śluzowych.
Nie oznacza to, że stosowanie prezerwatyw nie ma znaczenia – zmniejszają one ryzyko wielu zakażeń przenoszonych drogą płciową oraz ograniczają ryzyko transmisji HPV, jednak nie zapewniają stuprocentowej ochrony przed tym wirusem.
.
| Czy kobiety zaszczepione przeciw HPV nadal powinny wykonywać badania?
Szczepienie przeciwko HPV jest jednym z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania nowotworom związanym z tym wirusem i znacząco zmniejsza ryzyko raka szyjki macicy. Nie zastępuje jednak badań przesiewowych.
Szczepionki chronią przed najważniejszymi typami HPV, ale nie przed wszystkimi istniejącymi wysokoonkogennymi typami wirusa. Ponadto część osób zostaje zaszczepiona już po rozpoczęciu aktywności seksualnej.
Najskuteczniejszą strategią profilaktyki raka szyjki macicy pozostaje więc połączenie szczepień przeciw HPV z regularnym screeningiem.
.
| Czy przy prawidłowym HPV HR można zapomnieć o ginekologu na 5 lat?
Pięcioletni odstęp dotyczy badania przesiewowego w kierunku raka szyjki macicy u pacjentki bez dodatkowych czynników ryzyka. Nie oznacza, że przez pięć lat nie ma wskazań do konsultacji ginekologicznej.
Badanie screeningowe nie zastępuje diagnostyki objawów.
Do ginekologa należy zgłosić się niezależnie od terminu ostatniego HPV HR m.in. w przypadku:
- krwawienia po stosunku,
- krwawień lub plamień między miesiączkami,
- krwawienia po menopauzie,
- przewlekłych lub nietypowych upławów,
- bólu w obrębie miednicy lub podbrzusza,
- innych nowych lub niepokojących objawów ze strony narządu rodnego.
Szczególnie krwawienie po menopauzie zawsze wymaga diagnostyki, nawet jeśli wcześniejsze badania profilaktyczne były prawidłowe.
.
| Kto może korzystać z programu profilaktyki?
W aktualnym Programie Profilaktyki Raka Szyjki Macicy badaniami objęte są kobiety w wieku od 25 do 64 lat.
Podstawowym badaniem jest test HPV HR z genotypowaniem. Przy wyniku ujemnym standardowy odstęp pomiędzy badaniami wynosi 5 lat. U pacjentek z określonymi czynnikami ryzyka lub nieprawidłową historią badań schemat kontroli może być inny.
Badania wykonywane w programie NFZ i indywidualna diagnostyka ginekologiczna to jednak dwa różne zagadnienia. Lekarz może zalecić określone badania poza programem, jeżeli istnieją ku temu wskazania kliniczne.
.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Nie. Dodatni wynik oznacza wykrycie wysokoonkogennego typu HPV. Większość zakażeń HPV nie prowadzi do nowotworu. Znaczenie ma przede wszystkim zakażenie, które utrzymuje się przez dłuższy czas, dlatego po dodatnim wyniku konieczne jest dalsze postępowanie zgodnie z odpowiednim algorytmem.
Tak. Test HPV może wykryć zakażenie jeszcze zanim w komórkach szyjki macicy pojawią się zmiany widoczne w cytologii. Przy wysokoonkogennym HPV innym niż 16 lub 18 i prawidłowym LBC najczęściej zaleca się kontrolę HPV HR po 12 miesiącach. Wykrycie HPV 16 lub 18 wymaga natomiast dalszej diagnostyki niezależnie od wyniku LBC.
Nie. Są to typy wirusa związane z większym ryzykiem rozwoju zmian przednowotworowych i raka szyjki macicy, dlatego ich wykrycie jest wskazaniem do dokładniejszej diagnostyki. Sam dodatni wynik nie jest rozpoznaniem nowotworu.
W screeningu populacyjnym test HPV HR charakteryzuje się większą czułością w wykrywaniu kobiet zagrożonych zmianami przednowotworowymi. Cytologia pozostaje jednak bardzo ważnym elementem diagnostyki i jest wykorzystywana przede wszystkim jako badanie uzupełniające po dodatnim wyniku HPV HR.
Przy wyniku ujemnym i braku dodatkowych czynników ryzyka w aktualnym programie profilaktycznym standardowy odstęp wynosi 5 lat. Po wyniku dodatnim termin kolejnego badania zależy od genotypu HPV, wyniku cytologii LBC i dalszej diagnostyki.
Profilaktyka raka szyjki macicy w Centrum Medycznym Remedic
Regularna profilaktyka pozwala wykrywać zagrożenie rozwojem raka szyjki macicy na etapie, na którym pacjentka zazwyczaj nie odczuwa jeszcze żadnych objawów.
W Centrum Medycznym REMEDIC w Krakowie dostępna jest konsultacja ginekologiczna oraz diagnostyka obejmująca między innymi cytologię płynną LBC, badanie HPV z genotypowaniem 14 wysokoonkogennych typów wirusa oraz pakiet LBC + HPV HR.
Dobór konkretnego badania warto uzależnić od wieku pacjentki, jej wcześniejszych wyników, historii ginekologicznej i aktualnych wskazań.
Nieprawidłowy wynik HPV lub cytologii nie oznacza od razu choroby nowotworowej. Jest natomiast informacją, której nie należy ignorować. Właściwie zaplanowana kontrola, a w odpowiednich przypadkach pogłębiona diagnostyka, pozwalają wykryć i leczyć zmiany przednowotworowe zanim rozwinie się rak szyjki macicy.
